YAZMA ESERLERİN DİJİTAL ORTAMA AKTARILMASI PROJESİ

Türkiye’de, başta Kültür Bakanlığı’na bağlı kütüphaneler olmak üzere, muhtelif kütüphanelerde yaklaşık 300 bini aşkın el yazması eser bulunmaktadır. Bu eserler günümüzde tarih, edebiyat, sanat ve kültür araştırmalarında kaynak eser olarak kullanılmaktadırlar..

Çoğunluğu Osmanlıca, Arapça ve Farsça olan el yazması eserler, bir bilgi ve kültür hazinesi olmalarının yanı sıra, aynı zamanda hat, tezhip, ebru, cilt, ka’tı ve minyatür gibi geleneksel el sanatlarının da en güzel örneklerini bugünlere taşımaktadır..

El yazması eserler günümüze kadar kütüphane depolarında uygun şartlar sağlanarak muhafaza edilmiştir. Ancak son dönemlerde bu eserlere olan yoğun ilgi ile eserler üzerindeki tahribat hızlanmıştır. Asırlardır kullanılan ve geçmişe ait büyük birikimi bugüne ve geleceğe taşıyan bu nadide eserlerin titizlikle korunması ve bilim dünyasının hizmetine sunulması çok önemli bir sorumluluk gerektirmektedir. Bu amaçla hem hizmetin kolaylaştırılması hem de tahribatın önüne geçilebilmesi için gelişen teknolojiye paralel olarak bu eserlerin dijital ortama aktarılmasına ihtiyaç duyulmuştur.

Bu tespitler ışığında Kültür ve Turizm Bakanlığı, kendisine bağlı kütüphanelerde bulunan el yazması eserlerin korunması ve araştırmacıların istifadesine daha kolay sunulması amacıyla, bu eserlerin dijital ortama aktarılması projesini başlatmış bulunmaktadır..

Kütüphanecilik ve arşiv hizmetleri alanında faaliyetini sürdüren firmamız, bu projelerin önemli bir kısmını üstlenmiştir. Firmamız dijital ortama aktarma işlemlerini yaparken dünyada kullanılmakta olan sistemler üzerinde araştırmalar yapmıştır. Yazma eserlerin dijital ortama aktarılmasına ilişkin, özellikle batıda farklı tarama teknikleri geliştirilmiş olmakla birlikte, firmamız, bu tekniklerin hepsini de incelemiş ve bu sistemlerin, bizim ihtiyacımızı tam olarak karşılayamadığı ve kullandıkları beşik sisteminin şirazelere zarar verdiğini tespit etmiştir. Bu sebeple, firmamız, yaptığı ar-ge çalışmaları sonucu, bu sahada, kendi koşullarımıza uygun, yazma eserlere ve tarama operatörlerine zarar vermeyecek yeni bir tarama sistemi ve e-müstensih adıyla entegre bir yazılım geliştirmiştir..

Bu sistemle, kütüphanelerimizdeki el yazması eserler, yıpranmadan, fiziki koşullardan etkilenmeden, hızlı, sağlıklı, ve net bir biçimde, sistematik olarak dijital ortama aktarılabilmektedir..

Aktarma işlemi, konusunda uzman bir kadro tarafından yürütülmekte olup eserlerin hiçbir şekilde zarar görmemesi için titiz bir çalışma yapılmaktadır. Özellikle bu uzman kadro yaptığı işin sorumluluğuna uygun bir biçimde çalışmaktadır..

Yazma eserler, kütüphane görevlisinden imza karşılığı tek tek teslim alınmaktadır. Teslim alınan eser uzman elemanımız tarafından cilt kısmından başlayarak sırasıyla cilt, yanak, fihrist ve varak olarak taranmaktadır. Tarama işlemi biten eserlerin kontrolü, kontrol görevlisi tarafından yapılmakta ve her bir eserin tüm sayfaları gözden geçirilerek herhangi bir hata ya da bozukluk varsa anında değiştirilmektedir.Tarama işlemi bitirildikten sonra eser görevli personelimiz tarafından tekrar imza karşılığı kütüphane görevlisine teslim edilmektedir. Ayrıca tarama işlemi tamamlanan eserle ilgili olarak asit yanığı ve benzeri fiziksel bir sorun mevcut ise görevli personelimiz tarafından bu sorunlar ile ilgili listeler tutulmaktadır..

Ya! Kebikeç! asırlarca müstensihler tarafından kullanılmış efsane bir koruyucudur. Kebikeç’in kullanılmasının birkaç amacı vardır. Kebikeç  kitap kurtlarının efendisidir. Eserin üzerine Ya! kebikeç! yazıldığında kitap kurtlarının esere zarar vermeyeceğine inanılırmış. Bir başka inanışa göre ise Ya! Kebikeç! ibaresinin yazıldığı mürekkepten dolayı kitap kurtları esere yaklaşamazmış. Bazı kaynaklarda ise Ya! Kebikeç'in kitapları koruyan bir cin ismi olduğundan bahsedilmiştir. Hangisi olursa olsun üzerine Ya Kebikeç yazılan kitapların kurtlardan daha az zarar gördükleri anlaşılmıştır.

Bu eserleri bize miras bırakan atalarımızın ´´Ya! Kebikeç!´´ olarak eserlere yazdıkları bu küçük düşündürücü notları da düşünerek tarama yapan uzmanlar  kesinlikle eserin yazılı olan kısmına doğrudan temasta bulunmamakta sadece kitabın kenar boşluklarından tutarak sayfayı çevirmekte ve mümkün olduğunca kitaba azami özen göstermektedirler..

Tarama işlemi belirli bir sıralamaya göre yapılmaktadır. Tarama işleminde, eserin önce sırtı, cildi, daha sonra varsa yanak ve fihristleri taranmakta, ardından iç sayfalar, sayfa sıralamasına uygun biçimde taranmaktadır. E- müstensih adlı entegre tarama yazılım programı, bu sayfaların sıralamasının karışmasını da önlemektedir. E-müstensih yazılımı ile eserin cilt ve fihrist kısımları cilt ve fihrist ismi ile kaydedilmekte ve varaklar 1 numaralı varaktan başlayarak varak numarası ile poz numarası birbirine paralel olarak takip etmektedir. Eserin içinden çıkan şukkalar ise hangi sayfadan çıktı ise poz isminin yanına  A'dan başlayarak harfler eklenerek aynı sayfa üzerinde taranmaktadır. Bu taramalar TIFF ve JPEG formatında kaydedilmektedir. TIFF ve JPEG formatındaki görüntüler DVD ortamına aktarılmaktadır. JPEG formatlarından ise okuyuculara yararlandırılması amacı ile PDF formatına dönüştürme yapılmaktadır. Böylece yazma eserler e-kitap olarak tek bir dosya içinde birleştirilerek kullanıcının hizmetine sunulmaktadır.

Yapmış olduğumuz hizmetler sadece taramadan ibaret değildir. Yazma eser künye bilgileri, alanında uzman elemanlarımız tarafından TÜYATOK (Türkiye Yazma Eserler Toplu Kataloğu) ve demirbaş defterleri ile karşılaştırılmakta, ardından YORDAM Yazma Eser Otomasyon Programı’na işlenmektedir. Ayrıca yazma eser otomasyon programı Türkiye’de bulunan 25 adet yazma eser kütüphanesine kurulmuş olup okuyucular bu otomasyon üzerinden faydalandırılmaktadır. İstenilen herhangi bir alandan ve bütün alanlardan arama  yapılması mümkün olan otomasyon programında kullanıcılar aradıkları eser ile ilgili en ufak bir bilgiden yola çıkarak çok kısa sürede sonuca ulaşabilmekte, varak görüntülerine de hızlı bir şekilde erişebilmektedirler.

Bu sistem ile, Millet Yazma Eser Kütüphanesi'nde 5,600 eser 1.050.000 varak, Kütahya Tavşanlı Zeytinoğlu Yazma Eser Kütüphanesi'nde 1116 eser, 165.000 varak ve Fatih Üniversitesi Kütüphanesinde bulunan 184 yazma eser, 13.500 varak’ın dijital ortama aktarılması gerçekleştirilmiştir.

Yine bu sistem ile, konusunda Türkiye'nin en büyük projesi olma özelliği taşıyan, İstanbul Köprülü Yazma Eser Kütüphanesi, İstanbul Atıf Efendi Yazma Eser Kütüphanesi, İstanbul Nuruosmaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Manisa İl Halk Kütüphanesi, Kastamonu İl Halk Kütüphanesi, Balıkesir İl Halk Kütüphanesi, Amasya Beyazıt İl Halk Kütüphanesi olmak üzere  7 adet Yazma Eser Kütüphanesi'ndeki yazma eserlerin dijital ortama aktarılması projesi kapsamında firmamız tarafından 25 bin adet yazma eser, 5 milyon poz/varak olarak dijital ortama taşınmıştır. Çalışma 5 ay gibi kısa bir sürede tamamlanmıştır..

Proje tam olarak bitirildiğinde, ülkemizdeki tüm yazma eserler dijital ortama aktarılmış olacaktır. Bu sayede araştırmacılar eserlerden daha hızlı ve pratik bir biçimde faydalanabileceklerdir. Bir araştırmacı hangi şehirde ve ülkede olursa olsun çok kısa bir sürede internet üzerinden esere ulaşabilecektir. Sağlanacak olan bu kolaylık ile yazma eserler üzerindeki çalışmaların sayısı muhakkak ki artacaktır. Bu eserler kütüphane raflarında kalmayarak insanlığın hizmetine sunulmakla birlikte yapılan bu hizmet uzun ömürlü ve kalıcı olacaktır. İçinde bulunduğumuz 21. yüzyıl ve sonrasında bilim, tarih, edebiyat, kültür ve sanat araştırmalarında başlıca başvuru kaynağı olacağı da unutulmamalıdır.

      Ülkemiz araştırmacılarına çağdaş araştırma imkanı sunarak toplumsal gelişmenin öncülüğünü yapmak bizler için bir gurur kaynağıdır. Geleceğimize yön verecek olan bu proje ile köklü tarihimizi her yönüyle canlandırmış durumdayız. Eminiz ki bizlerin atalarımıza bu eserleri bıraktıklarından dolayı minnettar olduğumuz gibi, gelecek nesiller de yapmış olduğumuz bu çalışmalara minnettar olacaklardır.